In Genesis 3 verschijnt de slang niet alleen als verleider, maar ook als uitlegger. Hij spreekt over God, haalt Gods woorden aan en verbindt daaraan een oordeel over Gods bedoelingen. In die prikkelende zin zou men hem de eerste theoloog in het bijbelse verhaal kunnen noemen: niet als eretitel, maar als waarschuwing.
Een gesprek over God
Het woord theologie is samengesteld uit de Griekse woorden Θεός, ‘God’, en λόγος , ‘woord’ of ‘uiteenzetting’. In een brede, etymologische zin is een theoloog dus iemand die over God spreekt.1 In Genesis 3 is de slang het eerste schepsel dat tegenover een ander schepsel een uitleg geeft van Gods woorden én Gods beweegredenen.
Dat begint met een vraag: “Is het ook dat God gezegd heeft…?” De vraag lijkt naar de tekst te informeren, maar verandert meteen het accent. God had eerst gezegd dat de mens vrij van alle bomen in de hof mocht eten, met één duidelijke uitzondering (Genesis 2:16–17). De slang begint niet bij die overvloedige toestemming, maar bij het verbod. Gods royale gave verdwijnt naar de achtergrond; de beperking komt in het volle licht te staan.
Daarna gaat de slang verder. Hij spreekt Gods waarschuwing tegen en geeft tegelijk een verklaring voor Gods handelen: God zou weten dat de mens na het eten als God zou worden. Daarmee wordt niet alleen een instructie besproken; Gods karakter wordt uitgelegd. De suggestie is dat God iets goeds achterhoudt en de mens klein wil houden.
Een deel van de waarheid
Juist daarin ligt de kracht van deze verleiding. De slang verzint niet alles. De ogen van de mens en de vrouw gaan inderdaad open, zoals Genesis 3:7 vertelt. Ook zegt God later dat de mens “als Onzer een” is geworden, kennend goed en kwaad (Genesis 3:22). De slang gebruikt dus elementen die herkenbaar aansluiten bij wat er werkelijk gebeurt.
Maar een gedeeltelijke waarheid kan binnen een verkeerd kader toch een leugenachtige werking krijgen. Wat de slang weglaat, is even belangrijk als wat hij benoemt. De gevolgen van de overtreding worden ontkend, terwijl Gods motief zonder bewijs als achterdochtig en beperkend wordt voorgesteld. De woorden van God worden niet volledig genegeerd; zij worden geselecteerd, verschoven en van een andere bedoeling voorzien.2
Dat maakt Genesis 3 ook voor theologische lezers ongemakkelijk actueel. Onzuivere theologie is niet altijd herkenbaar aan een gebrek aan bijbelteksten. Zij kan juist ontstaan doordat enkele woorden uit de Schrift alle nadruk krijgen, terwijl andere woorden worden verzwegen. Een uitleg kan grammaticaal mogelijk en vertrouwd klinken, maar toch een beeld van God vormen dat de tekst als geheel niet draagt.
Wanneer uitleg een beeld wordt
In de Tien Woorden wordt Israël verboden een gesneden beeld te maken en zich daarvoor neer te buigen of het te dienen (Exodus 20:4–5). Dit gebod gaat in zijn directe betekenis over cultische beelden.3 Het verbiedt niet ieder nadenken over God en ook niet iedere theologische formulering. Zonder woorden, begrippen en belijdenissen kunnen we nauwelijks gezamenlijk over het geloof spreken.
Toch legt het gebod een dieper gevaar bloot. Een beeld wordt problematisch wanneer mensen het zelfgemaakte beeld gaan vereren alsof het God zelf is. Iets vergelijkbaars kan met een theologisch systeem gebeuren. Een formulering die bedoeld was om de Schrift samen te vatten, kan zo gezaghebbend worden dat zij voortaan bepaalt wat de Schrift nog mag zeggen. Dan buigen wij misschien niet voor hout of steen, maar laten wij onze kijk op God beheersen door een beeld dat wij met woorden hebben opgebouwd.
Genesis 3 en het beeldenverbod spreken niet over precies hetzelfde onderwerp. Toch stellen zij samen een indringende vraag: luisteren wij werkelijk naar wat God heeft laten opschrijven, of luisteren wij vooral naar onze bestaande voorstelling van Hem? Zodra een dogma niet langer door de tekst bevraagd en gecorrigeerd mag worden, dreigt de uitleg de plaats van de tekst in te nemen.
Dogma onder de tekst
Dogma is niet vanzelf de vijand. Geloofsbelijdenissen en theologische tradities kunnen kostbare inzichten bewaren en ons beschermen tegen oppervlakkige lezingen. Dogmatisme ontstaat echter wanneer zo’n formulering immuun wordt voor vragen. De conclusie staat dan vooraf al vast; de bijbeltekst mag haar alleen nog bevestigen.
Een open en eerlijke lezing vraagt daarom om discipline. We moeten onderscheiden tussen wat er daadwerkelijk staat, wat wij daaruit afleiden en wat een latere traditie eraan heeft toegevoegd. We moeten ook durven benoemen wat een tekst niet zegt. Moeilijke woorden en spanningen hoeven niet onmiddellijk gladgestreken te worden. Soms begint zorgvuldig luisteren juist waar onze vertrouwde verklaring niet langer toereikend blijkt.
Open lezen betekent niet dat iedere uitleg even goed is of dat waarheid onbereikbaar zou zijn. Het betekent dat geen enkele menselijke formulering met God zelf mag worden vereenzelvigd. Wie de Schrift serieus neemt, houdt overtuigingen niet zonder inhoud, maar wel met open handen vast.
Een messiaanse doordenking
Ook in de verzoeking van Jesjoea in de woestijn wordt de Schrift aangehaald (Mattheüs 4:1–11). De verzoeker citeert zelfs uit Psalm 91. Jesjoea antwoordt niet dat de aangehaalde woorden onwaar zijn, maar weigert ze geïsoleerd te laten beslissen. Hij plaatst Schrift naast Schrift en wijst een toepassing af die niet overeenkomt met gehoorzaamheid aan God.4
Daarmee wordt een weg zichtbaar die tegenover dogmatisme staat. Niet minder nauwkeurig lezen, maar nauwkeuriger; niet minder overtuigd zijn, maar eerlijker onderscheiden tussen Gods woorden en onze uitleg daarvan. De slang in de tuin waarschuwt ons dat spreken over God op zichzelf nog geen betrouwbare theologie oplevert. De beslissende vraag is of onze woorden werkelijk dienstbaar blijven aan de geschreven tekst.
De Schrift vraagt niet dat wij zonder overtuigingen lezen.
Zij vraagt wel dat onze overtuigingen blijven luisteren.
Voetnoten
- De aanduiding van de slang als ‘eerste theoloog’ is hier retorisch bedoeld, niet als historische of vaktechnische classificatie. Het Griekse θεολογία betekende oorspronkelijk een uiteenzetting over de goden of over God; zie Oxford English Dictionary, s.v. “theology”. ↩︎
- Vgl. Gordon J. Wenham, Genesis 1–15, Word Biblical Commentary 1 (Waco, TX: Word Books, 1987), 73–74, 88–89. Wenham laat zien hoe de openingsvraag van de slang Gods royale toestemming uit Genesis 2:16 vertekent en hoe zijn uitspraken letterlijk gedeeltelijk uitkomen, maar de mens niettemin diepgaand misleiden. ↩︎
- Zie ook Deuteronomium 4:12 en 15–19, waar het verbod om een beeld te vervaardigen wordt verbonden met het feit dat Israël bij de openbaring op Horeb wel een stem hoorde, maar geen gestalte zag. Vgl. tevens Philo, De decalogo 66–76, die het gebod bespreekt als een verbod op het vervaardigen en vereren van zichtbare godenbeelden. De toepassing op een dogmatisch of conceptueel ‘beeld’ van God is in dit artikel daarom analogisch bedoeld en niet als de letterlijke betekenis van Exodus 20:4–5. ↩︎
- In Mattheüs 4:4, 7 en 10 antwoordt Jesjoea achtereenvolgens met Deuteronomium 8:3, 6:16 en 6:13. De verzoeker citeert in Mattheüs 4:6 uit Psalm 91:11–12. Daarbij ontbreekt de zinsnede “dat zij u bewaren in al uw wegen” uit Psalm 91:11. Ook hier staat dus niet de juistheid van de aangehaalde woorden ter discussie, maar de wijze waarop zij uit hun verband worden toegepast. ↩︎