Is het Nieuwe Testament wettischer dan het Oude Testament?

Een statistische proef op de som

Onder christenen wordt het Oude Testament nog geregeld voorgesteld als het gedeelte van de Bijbel waarin wetten en menselijke prestaties centraal staan. Daarintegen zou het Nieuwe Testament vooral over genade en liefde gaan. Als bewijs wordt dan vaak verwezen naar de bekende 613 geboden van de Torah. Maar wat gebeurt er wanneer we dezelfde telmethode ook op het Nieuwe Testament toepassen? Dan ontstaat een verrassende uitkomst: per vers bevat het Nieuwe Testament niet minder, maar juist veel meer getelde opdrachten en verboden. Is het Nieuwe Testament dan dus vier- of zelfs vijfmaal zo “wettisch” als het Oude Testament?

Het korte antwoord is: nee. De vergelijking is bedoeld als een bewijs uit het ongerijmde. Zij laat niet zien dat het Nieuwe Testament wettisch is, maar wel hoe ondeugdelijk de maatstaf is waarmee de Torah vaak als wettisch wordt neergezet.

Waar komen de 613 geboden vandaan?

De uitspraak dat de Torah 613 geboden bevat, staat niet als zodanig in de Bijbel. Het is een rabbijnse traditie die onder meer voorkomt in de Babylonische Talmoed. Daar wordt aan rabbi Simlai de uitspraak toegeschreven dat Mozes 613 geboden ontving: 365 verboden en 248 positieve geboden.¹ Maar Rabbi Simlai geeft in die passage geen volledige, genummerde lijst. Latere rabbijnse geleerden hebben dat wel gedaan, en de geboden op verschillende manieren geordend. De bekendste systematische opsomming is die van Mozes Maimonides in zijn Sefer ha-Mitswot.²

Het getal 613 is dus geen neutrale statistiek die eenvoudig uit de tekst kan worden afgelezen. Iedere telling vraagt om interpretatieve keuzes. Telt een herhaling als een nieuw gebod? Is een opdracht aan een priester ook een gebod voor iedere Israëliet? Moeten een positieve en een negatieve formulering van hetzelfde beginsel sam worden genomen of toch afzonderlijk worden geteld? Verschillende antwoorden leveren verschillende lijsten op.

Daar komt bij dat lang niet alle geboden voor iedere Israëliet golden. Sommige voorschriften waren uitsluitend gericht tot priesters of Levieten, andere tot de hogepriester, de koning, rechters, soldaten, nazireeërs, landeigenaren, mannen of vrouwen in een specifieke situatie. Veel geboden hadden bovendien betrekking op de tempeldienst of op het leven in het land Israël. Geen enkele Israëliet kon daarom persoonlijk al deze spreekwoordelijke 613 geboden uitvoeren.

Hoeveel geboden staan er in het Nieuwe Testament?

Ook het Nieuwe Testament bevat een groot aantal opdrachten, verboden, vermaningen en normatieve uitspraken. De Amerikaanse bijbelleraar Finnis Jennings Dake verzamelde er in totaal 1050.³ Die telling is evenmin onaantastbaar als de traditionele telling van de 613 mitswot. Sommige opdrachten worden meerdere keren herhaald; andere gelden voor een specifieke groep of situatie. Wanneer doublures en sterk overlappende formuleringen worden samengenomen, kan een lager aantal worden verdedigd. In het uitgebreide onderzoek waarop dit artikel is gebaseerd, bleven ongeveer 800 afzonderlijke nieuwtestamentische opdrachten en verboden over.

Maar juist die onzekerheid is belangrijk. Wie het getal 613 zonder verdere uitleg gebruikt om de Torah als wettisch te typeren, kan moeilijk bezwaar maken wanneer dezelfde werkwijze ook op het Nieuwe Testament wordt toegepast. Zouden we het wel doen, dan komen we uit op de volgende getallen:

Met deze cijfers bevat het Nieuwe Testament per vers ongeveer vijfmaal zoveel getelde geboden als het Oude Testament. Zelfs wanneer we niet met 1050 maar met ongeveer 800 nieuwtestamentische voorschriften rekenen, blijft de verhouding bijna vier tegen één.⁴

Dat klinkt schokkend, maar de berekening bewijst niet dat het Nieuwe Testament werkelijk wettischer is. Zij toont aan dat “wetticisme” niet kan worden gemeten door geboden te tellen. Een tekst kan veel opdrachten bevatten zonder te leren dat Gods gunst door menselijke prestaties moet worden verdiend. Omgekeerd kan iemand ook een tekst met weinig expliciete voorschriften op een wettische manier uitleggen en toepassen.

Genade gaat in de Torah aan het gebod vooraf

De tegenstelling tussen een wettisch Oude Testament en een genadig Nieuwe Testament doet bovendien geen recht aan de opbouw van de Schrift. De Torah begint niet bij de geboden op de Sinaï, maar bij schepping, belofte, verkiezing, verbond en bevrijding. Voordat God in de Tien Woorden zegt wat Israël moet doen, maakt Hij bekend wat Hij reeds heeft gedaan:

“Ik ben de HEERE, uw God, Die u uit het land Egypte, uit het slavenhuis, geleid heeft.”Exodus 20:2

Israël wordt niet uit Egypte bevrijd omdat het eerst de Torah heeft onderhouden. De geboden worden namelijk gegeven aan een volk dat God reeds had verlost en tot zijn verbondsvolk had gemaakt. Gehoorzaamheid volgt op genade; zij veroorzaakt die genade niet.⁵ De Torah beschrijft vervolgens hoe een verlost volk in heiligheid, recht en liefde voor God en de naaste mag leven.

Ook de rabbijnse passage over de 613 geboden eindigt niet bij het getal. De Talmoed vermeldt vervolgens hoe David de geboden samenvat in elf kenmerken in Psalm 15, Micha in drie in Micha 6:8, Jesaja in twee in Jesaja 56:1 en Habakuk in één: “de rechtvaardige zal door zijn geloof” of “door zijn trouw leven” (Hab. 2:4).⁶ Deze samenvattingen schaffen de overige geboden niet af, maar tonen ons hun geestelijke en ethische kern.

Paulus stelt geloof niet tegenover de Tenach

Juist Habakuk 2:4 krijgt een belangrijke plaats in het onderwijs van Paulus. Hij citeert het vers in Romeinen 1:17 en Galaten 3:11; ook Hebreeën 10:38 grijpt erop terug. De bekende nieuwtestamentische verkondiging dat de rechtvaardige uit geloof zal leven, komt dus uit de Tenach. Paulus vervangt Mozes niet door een nieuw beginsel dat in het Oude Testament ontbrak. Hij verwoordt het evangelie vanuit Israëls eigen Schriften.

Dat het Nieuwe Testament genade verkondigt, betekent daarom niet dat gehoorzaamheid onbelangrijk wordt. Jezus roept op tot bekering, vergeving, barmhartigheid, volharding en het doen van de wil van zijn Vader. Paulus onderwijst niet alleen rechtvaardiging uit geloof, maar roept gelovigen ook op hun lichaam als een levend offer aan God aan te bieden (Rom. 12:1), in liefde te wandelen en het kwaad door het goede te overwinnen. Jakobus verbindt geloof met concrete daden, terwijl Openbaring spreekt over oordeel naar de werken.⁷ Zulke teksten maken het Nieuwe Testament niet wettisch. Ze laten zien dat genade en gehoorzaamheid in de Bijbel geen vijanden zijn.

Jezus en de Torah

Jezus presenteert zichzelf evenmin als tegenstander van de Torah. In de Bergrede zegt Hij nadrukkelijk:

“Denk niet dat Ik gekomen ben om de Wet of de Profeten af te schaffen; Ik ben niet gekomen om die af te schaffen, maar te vervullen.”Mattheüs 5:17

“Vervullen” kan hier niet eenvoudig betekenen dat Jezus ieder afzonderlijk gebod eenmaal uitvoerde en het daarmee buiten werking stelde. Hij noemt immers niet alleen de Wet, maar ook de Profeten. Profetische woorden kunnen in Hem worden vervuld zonder dat daarmee iedere profetie reeds volledig is voltooid.⁸

Ook Jezus’ samenvatting van de Torah in liefde tot God en de naaste is geen vervanging van Mozes. Hij verbindt Deuteronomium 6:5 met Leviticus 19:18. De liefde die in het hart van het evangelie staat, is dus reeds in de Torah geboden. Jezus brengt Gods onderricht terug tot zijn diepste gerichtheid en laat zien hoe dit in het Koninkrijk van God geleefd moet worden.

Een gebod moet in zijn context worden gelezen

Zowel bij het Oude als bij het Nieuwe Testament is de vraag niet alleen hoeveel geboden er staan, maar ook tot wie zij worden gericht, in welke situatie zij gelden en welk doel zij dienen. De opdracht aan de hogepriester op Grote Verzoendag is niet rechtstreeks aan iedere Israëliet gegeven. Evenzo is Jezus’ opdracht aan de twaalf om zieken te genezen, doden op te wekken en geen geld voor de reis mee te nemen een concrete zendingsopdracht; zij kan niet zonder uitleg als een algemeen gebod aan iedere gelovige worden geteld.

Ook de vier bepalingen van Handelingen 15 vormen geen volledige christelijke moraal, alsof moord, diefstal en bedrog voortaan buiten beschouwing blijven. Ze beantwoorden een concrete vraag over gelovigen uit de volken en hun gemeenschap met Joodse gelovigen.⁹ Context maakt een gebod niet minder gezaghebbend, maar helpt ons wel vast te stellen hoe het moet worden verstaan en toegepast.

De werkelijke conclusie

Het Nieuwe Testament is niet vier- of vijfmaal wettischer dan het Oude Testament. Dat zou een even karikaturale conclusie zijn als de bewering dat de Torah wettisch is omdat zij 613 geboden bevat. De provocatieve berekening houdt ons daarom een spiegel voor: wie schrikt van het grote aantal nieuwtestamentische opdrachten, moet zich afvragen waarom een vergelijkbare telling wel tegen de Torah wordt gebruikt.

Het aantal geboden vertelt op zichzelf niets beslissends over de verhouding tussen genade, geloof, verbond en gehoorzaamheid. In zowel de Tenach als het Nieuwe Testament gaat Gods handelen aan het menselijke antwoord vooraf. Tegelijk wordt Gods genade in beide delen van de Schrift zichtbaar in een leven van trouw, liefde, recht en gehoorzaamheid. De tegenstelling tussen een wettisch Oude Testament en een genadig Nieuwe Testament is daarom geen zorgvuldige samenvatting van de Bijbel, maar een theologische karikatuur die ons zicht op de eenheid van de Schrift belemmert.

Dit artikel is een verkorte bewerking van het uitgebreide essay “Vijfmaal wettischer? Statistische evaluatie van geboden in Oude en Nieuwe Testament.” Dit essay is voorzien van een uitgebreide bijlage waarin ‘alle’ wetten van het Oude en Nieuwe Testament zijn opgenomen welke ten grondslag lagen aan de berekeningen.

Voetnoten

1. Babylonische Talmoed, Makkot 23b-24a; zie Makkot 23b en Makkot 24a. De precieze identificatie en telling van de geboden bleef onderwerp van discussie. ↩︎
2. Mozes Maimonides, Sefer ha-Mitswot; online beschikbaar via Sefaria. Zie ook Maimonides’ methodische inleiding. ↩︎
3. Finnis Jennings Dake, Dake’s Annotated Reference Bible (Lawrenceville, GA: Dake Publishing). De uitkomst hangt sterk af van de vraag of onderdelen van één zin, herhalingen en contextgebonden opdrachten afzonderlijk worden geteld. ↩︎
4. De aantallen verzen kunnen per teksteditie en versindeling enigszins verschillen. Dat verandert de functie van de vergelijking niet: zij is een retorische proef op de gebruikte telmethode, geen maatstaf voor werkelijk “wetticisme”. ↩︎
5. Zie Ex. 20:2 en Deut. 5:6. E. P. Sanders omschreef het patroon waarin verkiezende genade aan de gehoorzaamheid binnen het verbond voorafgaat als covenantal nomism; zie E. P. Sanders, Paul and Palestinian Judaism (Philadelphia: Fortress Press, 1977). ↩︎
6. Zie Hab. 2:4 en b. Makkot 24a. De rabbijnse samenvattingen betekenen daar niet dat de overige geboden worden afgeschaft. ↩︎
7. Zie onder meer Matt. 7:21-27; Rom. 2:6-13; Jak. 2:14-26 en Openb. 20:12-13. ↩︎
8. Zie Matt. 5:17-19. Het Griekse werkwoord πληρόω (plēroō) kan onder meer “vervullen”, “volmaken”, “tot volle betekenis brengen” of “realiseren” betekenen; de context bepaalt welke nuance overheerst. ↩︎
9. Zie Hand. 15:19-29. De bepalingen functioneren als urgente voorwaarden voor de gemeenschap tussen Joodse en niet-Joodse volgelingen van Jezus en mogen niet worden gelezen als een uitputtende lijst van christelijke ethiek. ↩︎