Over ongeduld, een zelfgemaakt godsbeeld en de voorbede van Mozes
De geschiedenis van het gouden kalf behoort tot de aangrijpendste gedeelten van de Torah. Zij staat niet aan het begin van Israëls weg met God, maar juist op het hoogtepunt ervan. Het volk heeft de stem van de HEER gehoord, de woorden van het verbond ontvangen en plechtig geantwoord: “Alles wat de HEER gesproken heeft, zullen wij doen en horen.” Daarna klimt Mozes de berg op. Daar ontvangt hij de stenen tafelen en de aanwijzingen voor de tabernakel: de plaats waar God te midden van Israël wil wonen.1
Beneden aan de berg ontstaat ondertussen een crisis. Mozes blijft langer weg dan het volk kan verdragen. “Deze man Mozes,” zeggen zij, “die ons uit Egypte heeft geleid — wij weten niet wat er met hem gebeurd is.” Daarom vragen zij Aäron: “Maak voor ons goden die vóór ons uit gaan.”2 Het verlangen naar Gods nabijheid is niet verkeerd. Het probleem ontstaat wanneer Israël niet langer wil wachten op de wijze waarop God zelf nabij komt. Het volk maakt zijn eigen antwoord op Gods schijnbare afwezigheid.
Een beeld van de ware God?
De geschiedenis wordt vaak verteld alsof Israël de HEER eenvoudig inruilde voor een geheel andere god. De tekst is echter ingewikkelder. Nadat Aäron het kalf heeft gemaakt, klinkt de uitroep: “Dit zijn uw goden, Israël, die u uit het land Egypte hebben geleid.” Vervolgens bouwt Aäron een altaar en kondigt hij aan: “Morgen is er een feest voor de HEER.”3 De naam van Israëls God wordt dus uitdrukkelijk met de eredienst rond het kalf verbonden.
Dat bewijst niet dat iedere Israëliet precies hetzelfde in het beeld zag. De tekst beschrijft hun bedoeling niet uitvoerig, en de identificatie van het kalf wordt onder uitleggers verschillend beoordeeld. Toch maakt Aärons aankondiging het minder waarschijnlijk dat hier alleen sprake is van een plotselinge overstap naar een onbekende vreemde god. Een goed onderbouwde lezing is dat het kalf bedoeld was om de God die Israël uit Egypte had geleid zichtbaar te vertegenwoordigen of zijn aanwezigheid te bemiddelen.4 Israël wilde de ware Bevrijder dienen, maar deed dat door Hem een gestalte te geven die het zelf had gekozen.
Juist daarin ligt de overtreding. Bij de Sinai had God verboden een gesneden beeld of enige zichtbare gestalte voor Hem te maken. Deuteronomium legt later uit waarom: Israël hoorde Gods stem bij de Horeb, maar zag geen gestalte. Daarom mocht het geen afbeelding maken van een man, vrouw of dier.5 Het beeldverbod zegt niet dat God afwezig is. Het beschermt Israël tegen de gedachte dat zijn aanwezigheid kan worden vastgelegd in iets wat mensenhanden hebben vervaardigd.
Psalm 106 vat de omkering scherp samen: bij de Horeb “ruilden zij hun heerlijkheid in voor het beeld van een rund dat gras eet.” De God die niet kan worden omvat, werd voorgesteld door een dier dat van de aarde leeft. Dezelfde woorden — “dit zijn uw goden, Israël, die u uit Egypte hebben geleid” — keren later terug bij de gouden kalveren van Jerobeam in Betel en Dan.6 Wat bij de Sinai gebeurt, blijft dus geen eenmalige misstap. Het wordt een terugkerende verleiding: Gods Naam gebruiken om een eredienst te rechtvaardigen die mensen zelf hebben ingericht.
De tabernakel en het kalf
De plaats van Exodus 32 binnen het boek is veelzeggend. In de voorafgaande hoofdstukken geeft God uitvoerige aanwijzingen voor de tabernakel. Ook daarvoor wordt goud ingezameld en door bekwame ambachtslieden verwerkt. Het verschil zit daarom niet eenvoudig in het materiaal of in menselijke kunstvaardigheid. Het verschil ligt in de oorsprong en het doel. Bij de tabernakel antwoordt Israël op Gods opdracht; bij het kalf dwingt Israël in zijn ongeduld zelf een vorm van aanwezigheid af.7
De tabernakel bevat kostbare voorwerpen, maar geen beeld dat God vastlegt. Boven het verzoendeksel, tussen de cherubs, zal God Mozes ontmoeten en spreken. De tekst plaatst daar geen afbeelding van God. Israël ontvangt tekenen van Gods nabijheid, maar krijgt God niet in bezit.
Daarmee komt deze geschiedenis dichtbij. Het gouden kalf bestaat niet alleen waar mensen voor een zichtbaar afgodsbeeld buigen. Het gevaar ontstaat overal waar wij God hanteerbaar willen maken. Dat kan zelfs gebeuren in vrome taal en zorgvuldige theologie. Theologie is noodzakelijk wanneer zij eerbiedig probeert na te spreken wat God heeft geopenbaard. Zij wordt gevaarlijk wanneer onze begrippen veranderen in een bankschroef waarin God precies moet passen.
Wij kunnen een sluitend systeem bouwen waarin wij menen te weten hoe God moet handelen, wie Hij genadig mag zijn en langs welke weg Hij zijn beloften zal vervullen. Dan buigen wij misschien niet voor goud, maar wel voor een voorstelling die door onszelf is gevormd. Het probleem is niet dat wij iets over God zeggen. De Schrift spreekt rijk en concreet over Hem. Het probleem ontstaat wanneer wij vergeten dat onze kennis ontvangen kennis is. God wordt niet naar het beeld van de mens gemaakt; de mens is geschapen naar het beeld van God.8 Onze roeping is daarom niet Hem te verkleinen tot onze maat, maar zijn recht, trouw en barmhartigheid in de wereld te weerspiegelen.
Mozes staat in de bres
Wanneer God Mozes vertelt wat beneden gebeurt, noemt Hij Israël “uw volk, dat u uit Egypte hebt geleid.” Hij kondigt oordeel aan en zegt dat Hij uit Mozes een groot volk kan maken. De tekst noemt dit geen beproeving, zoals bij Abraham. Het aanbod stelt Mozes wel voor een beslissende keuze: zal hij zijn eigen toekomst veiligstellen, of blijft hij verbonden met het zondige volk dat aan hem is toevertrouwd?9
Mozes kiest niet voor zichzelf. Hij antwoordt door Israël opnieuw bij God te brengen: waarom zou uw toorn ontbranden tegen “uw volk, dat U met grote kracht uit Egypte hebt geleid”? Vervolgens doet hij een beroep op Gods Naam onder de volken en op zijn beloften aan Abraham, Isaak en Israël. De Egyptenaren mogen niet kunnen zeggen dat God zijn volk bevrijdde om het vervolgens te vernietigen. Mozes verdedigt het volk dus niet door de zonde klein te maken. Hij pleit vanuit Gods eigen eer, daden en verbondstrouw.
Psalm 106 zegt daarom dat Mozes “in de bres” stond om de verwoesting af te wenden. De rabbijnse uitleg hoort zelfs in Gods woorden “laat Mij begaan” een opening voor voorbede: waarom zou God Mozes vragen Hem te laten, als Mozes Hem door zijn gebed niet kon tegenhouden? Volgens b. Berakhot 32a begreep Mozes daaruit dat zijn gebed ertoe deed. Rasji neemt deze uitleg over: God opende voor Mozes de deur om voor Israël te pleiten.10
Mozes gaat nog verder. Nadat hij naar het volk is teruggekeerd en de ernst van de zonde zichtbaar heeft gemaakt, klimt hij opnieuw naar God. Hij vraagt om vergeving en voegt eraan toe: “Zo niet, wis mij dan uit uw boek dat U geschreven hebt.”11 Mozes biedt zijn eigen grootheid niet aan als begin van een beter volk. Hij verbindt zijn lot aan het volk dat heeft gefaald. Daarin wordt echte geestelijke leiding zichtbaar: niet zichzelf redden ten koste van anderen, maar voor hen instaan zonder hun schuld te ontkennen.
Het beeld dat God zelf geeft
Het herstel eindigt niet met een menselijke verklaring over God. Mozes vraagt: “Laat mij toch uw heerlijkheid zien.” Hij krijgt geen beeld dat hij kan meenemen of beheersen. God laat zijn goedheid voorbijgaan en roept zijn Naam uit: “HEER, HEER, God, barmhartig en genadig, geduldig, rijk aan trouw en waarheid.”12 Na het gouden kalf openbaart God niet hoe Hij eruitziet, maar wie Hij is. Zijn Naam en karakter vormen het antwoord op het zelfgemaakte beeld.
Ook het Tweede Testament houdt dit onderscheid vast en brengt het tegelijk tot een messiaanse spits. Geen mens kan de onzichtbare God naar waarheid vervaardigen. De Messias wordt echter “het beeld van de onzichtbare God” genoemd, de afstraling van Gods heerlijkheid en de afdruk van zijn wezen.13 Dit beeld komt niet van beneden naar boven, als een menselijke poging om God vast te leggen. Het wordt door God zelf gegeven. In het aangezicht van Jezus de Messias laat God zijn heerlijkheid kennen.
In messiaans perspectief krijgt ook Mozes’ voorbede een diepere gestalte. Mozes wilde zijn naam verbinden aan het lot van Israël. Het Tweede Testament verkondigt dat de Messias zijn leven gaf en blijvend voor zijn volk pleit.14 De weg uit de crisis loopt daarom niet via een beter godsbeeld dat wij zelf ontwerpen, maar via Gods eigen openbaring, vergeving en vernieuwde aanwezigheid.
Het gouden kalf stelt ons ten slotte een ongemakkelijke vraag. Niet alleen: voor welke beelden buigen wij? Maar ook: waar hebben wij God aangepast aan onze angst, ons ongeduld of ons systeem? De Torah wijst een andere weg. Wachten wanneer God niet hanteerbaar is. Luisteren naar de Naam die Hij zelf bekendmaakt. Voor anderen in de bres staan. En niet God vormen naar ons beeld, maar ons leven laten hervormen naar het zijne.